Artivism Deel 2

Papier-Mâché & Verf

Oorspronkelijk gepubliceerd op 21 februari 2024; hier opnieuw geplaatst op 9 augustus 2025

De afgelopen jaren vroeg ik me, elke keer als ik van plan was mee te doen aan een klimaatactie, af of ik iets creatievers kon maken in plaats van een geïmproviseerd bordje van een gammel stuk karton beschreven met een stift in de trein op weg naar het evenement, maar ik vond er nooit de tijd of inspiratie voor. Ik vermoed dat dit voor veel activisten geldt, vooral voor diegenen, zoals ik, die niet regelmatig op die manier creatief zijn. Creativiteit wordt vaak ontmoedigd na de basisschool, wanneer van kinderen wordt verwacht dat ze zich richten op zogenaamd serieuzere zaken en een fatsoenlijke carrière nastreven. Daarom beschouw ik artivisme niet alleen als een waardevolle manier om een sociale beweging te versterken, maar ook als verzet tegen die kapitalistische krachten die ons allemaal in het keurslijf van gehoorzaam, productief, en gedachteloos consumentisme en burgerschap duwen. Als we willen werken aan een ander soort samenleving, moeten we verder gaan dan alleen vechten om het systeem te ontmantelen, maar ook de waarden en vaardigheden koesteren die belangrijk zijn voor gezondere samenlevingen. (Dit sluit ook goed aan bij XR's focus op regeneratieve cultuur.) Zodra ik een tijdsvenster vond, deed ik wat onderzoek en ging ik thuis creatief aan de slag voor de volgende klimaatactie!

In deze blogpost beschrijf ik mijn recente ervaringen met het bouwen van een groot vampierhoofd van papier-mâché en het maken van een protestbord, met praktische tips. Dit was slechts een klein projectje dat ik zelf heb gedaan, aangezien ik op het platteland woon, vrij ver van lokale actiegroepen, maar er is natuurlijk veel meer mogelijk wanneer je de creatieve verbeelding, vaardigheden, arbeid, en materialen in groepsverband kunt combineren (zie ook de voorbeelden in  Artivism Deel 1: Inleiding & Voorbeelden). Veel XR-groepen hebben specifieke kunstcirkels en/of organiseren regelmatig kunstevenementen.

Een vampierhoofd van papier-mâché maken

Als antikapitalist wilde ik heel graag een kostuum maken dat de destructieve en uitbuitende hebzucht uitbeeldde die onze consumptiemaatschappij drijft. Eerst overwoog ik een varkenskop te maken die je bij een pak en aktetas kon dragen, iets wat ik al eerder had gezien, maar een vriendin wees er terecht op dat het discriminerend was tegenover varkens. Die arme dieren worden al gruwelijk mishandeld in onze vleesindustrie en zijn slachtoffers van het kapitalisme in plaats van symbolen voor het kwaad erachter. Dus besefte ik dat het beter is om geen enkel dier te gebruiken voor dit soort representaties, aangezien geen enkel dier zulk opzettelijk misbruikend gedrag vertoont als dat door de mens die rijkdom vergaart ten koste van alle levende wezens en de planeet als geheel. Dus koos ik in plaats daarvan voor het mythische wezen van de vampier, voormalige mensen die zijn getransformeerd naar monsters zonder kloppend hart, zonder geweten, en die bestaan ​​om de levenskracht uit mensen te zuigen. Toen ik besloot voor de vampier te gaan, vond ik online een paar afbeeldingen die ik als voorbeeld gebruikte om een ​​groot hoofd van papier-maché te maken.

Voor dit project wilde ik een materiaal gebruiken dat gemakkelijk verkrijgbaar was en waarvoor ik geen stapels benodigdheden of zelfs kant-en-klare producten in de winkel hoefde te kopen. Zo herontdekte ik de geweldige eigenschappen van papier-maché (of papier-mâché). Ik denk dat we allemaal wel eens geëxperimenteerd hebben met stroken krantenpapier en een plakkerige rommel om een ​​lelijke kom te maken voor onze moeders op de kleuterschool. Maar natuurlijk verdienen de grote bedrijven in onze maatschappij geen geld als we weten hoe we dingen kunnen maken van alledaagse huishoudelijke artikelen, dus we worden verleid door dure hobbymaterialen en gemakkelijk verkrijgbare kant-en-klare producten. Daarom is papier-mâché een perfect materiaal om bezwaar te maken tegen het kapitalisme en ik kreeg er een nieuwe waardering voor tijdens het maken en gebruiken ervan. Maar eerst deed ik wat onderzoek naar mensen die soortgelijke papier-mâchéprojecten deelden. Uiteindelijk volgde ik grotendeels de instructies van ArtsyDork (zie ook de voltooide hoofden van haar studenten). Ik vond verdere inspiratie op deze pagina's van WVartist, MyArtLesson, en The Grove Guy. Deze HubPages bieden ook talloze waardevolle links naar recepten en leuke projecten met papier-mâché. Laat ik beschrijven hoe ik het heb gedaan en wat ik ervan heb geleerd!

Ik wilde vooral milieuvriendelijke en circulaire materialen gebruiken, dus dat betekende dat ik oude dozen, papieren tape, kranten, en meel moest gebruiken. Sommige projecten gebruiken plastic vullingen en papier-mâché recepten met lijm, maar ik heb geprobeerd het zo eenvoudig en natuurlijk mogelijk te houden. Acrylverf is uiteraard niet zo milieuvriendelijk. Ik had geen tijd om betere alternatieven te onderzoeken en ik weet ook niet zeker of die er zijn. Suggesties zijn welkom!

Wat de basisstructuur betreft, ik gebruikte de eenvoudigste opzet door stukken karton rondom een emmer te buigen, de buitenkant te rillen voor buigzaamheid, en er bovenop een X-structuur op te bevestigen. Veel projecten hanteren vanaf het begin een meer 3D-aanpak door kleinere stukken karton aan elkaar te plakken of metalen frames te maken. Ik probeerde het hoofd meer vorm te geven door droge proppen krantenpapier aan de structuur te plakken, maar vond dat wat lastig voor de gezichtsdetails. In de tussentijd had ik de mogelijkheid ontdekt om klei van papier-mâché te maken, dus besloot ik het geheel te bedekken met stroken papier-mâché en vervolgens de klei te gebruiken om meer details toe te voegen. Voor de stroken papier-mâché volgen online recepten over het algemeen deze samenstelling:

Recept voor paper-mâché pasta voor stroken

• 1 kop bloem

• 1 kop water

• 1 eetlepel zout om schimmel tegen te gaan

Ik knipte krantenstroken, doopte ze in het mengsel, verwijderde de overtollige pasta met mijn vingers, en voegde ze vervolgens toe aan het project. Deze aanpak was vreselijk rommelig en nat, en droop overal. Een betere manier zou waarschijnlijk zijn om de pasta met een kwast op het oppervlak aan te brengen, de droge stroken eroverheen te leggen en er nog meer pasta overheen te smeren. Hoe dan ook, breng niet te veel lagen tegelijk aan en zorg ervoor dat het goed droogt. Ik heb in de winter het hoofd naast de verwarming gelegd en het duurde een paar dagen voordat het goed droog was.

Nadat ik het hoofd met de stroken had bekleed, ging ik aan de slag met de klei. Ik gebruikte recept 3 van  A Piece of Rainbow met papier, bloem, en een gekookte bloempasta en paste het een beetje aan:

Recipt paper-mâché klei

• 30 krantenpagina's in kleine stukjes geknipt

• 2-2,5 koppen bloem

• 1 kop water

• 1 eetlepel zout

• 2 eetlepels plantaardige olie

Instructies:

1. Maak de pulp: laat de stukjes krant een uur in water weken, maal het fijn met een staafmixer, en giet het water af met een zeef. Ik heb vervolgens met mijn handen delen van het papperige papier genomen om het water er zo goed mogelijk verder uit te persen. Je kunt ook een kaasdoek gebruiken. Je handen worden grijs van de inkt in het papier, maar dat is er gemakkelijk weer af te wassen. Breek de papierklodders in kleinere stukken en doe ze in een kom.

   Belangrijke opmerking: als je een plastic staafmixer gebruikt, kan deze grijs worden vanwege de inkt en dit is mogelijk niet zo gemakkelijk schoon te maken. Het is daarom het beste om een ​​oude staafmixer te gebruiken die je niet meer voor voedsel zult gebruiken, of om een staafmixer van roestvrij staal te gebruiken.

2. Maak de bloemlijm: meng 1/2 kop bloem en 1 kop water met een garde en zet het op laag vuur. Blijf goed roeren en schraap de bodem en randen terwijl het mengsel dikker wordt om aanbranden te voorkomen. Het dikt vrij snel in. Haal het van het vuur wanneer het de consistentie van mayonaise heeft bereikt. Laat het afkoelen.

3. Voeg 1,5-2 koppen bloem, de bloemlijm, het zout en de olie toe aan de stukjes papierpulp en meng het tot een deeg. Ik heb het met mijn handen gedaan, maar je kunt ook een deegschraper gebruiken. Het deeg mag niet te plakkerig zijn. Als dat wel zo is, voeg dan nog wat bloem toe.

4. Je kunt het deeg meteen gebruiken, of het verpakt 2-3 weken in de koelkast bewaren, of in de vriezer opslaan.

Ik maakte drie of vier batches klei voor het vampierenhoofd. Over het algemeen was ik behoorlijk onder de indruk van hoe gemakkelijk het was om mee te werken. Het nadeel is dat het een beetje grof is, waardoor er wel wat structuur in zit. En als de klei vrij nat is, is het lastig om stevige vormen te maken. In mijn geval waren de tanden en oren een beetje lastig. Ik had de basis voor de oren eerder in het proces moeten maken. Nu plakte ik dunne stukjes karton op de kop en voegde er lagen klei aan toe. Het karton absorbeerde het vocht en werd slap en buigzaam, dus ik moest het tijdens het drogen in de juiste positie ondersteunen voordat ik er nieuwe lagen aan toevoegde.

Al met al is het veel beter geworden dan ik had verwacht voor een eerste poging! En ik heb er veel plezier in gehad. Ergens kwam ik op het idee om een tong aan een stokje te maken, die ik door de mond kon steken en heen en weer kon bewegen door het stokje te draaien. Ik maakte het volgens dezelfde stappen: ik sneed karton in de juiste vorm, plakte er vulling op, bekleedde het met stroken papier-mâché en vervolgens met een laag klei.

Tot slot bedekte ik alles met een laag gesso en beschilderde het met acrylverf. Ik gebruikte geen enkele beschermlaag. Het papier-mâché wordt na droging keihard en kan zeker wel wat vocht of andere beschadigingen verdragen. Normaal gesproken zou acrylverf ook wat vocht of zelfs wat lichte regen moeten kunnen verdragen. Langdurig gebruik in een stortbui zal echter waarschijnlijk tot problemen leiden. Dus als de kans bestaat dat dit gebeurt, doe dan onderzoek naar manieren om je project waterdicht te maken.

Ik heb dit project in 1,5 maand tijd gespreid. Ik vond het erg fijn dat ik er in kleine stapjes aan kon werken. Vanwege de droogtijd is papier-mâché niet echt geschikt voor spoedprojecten, maar als je weinig lagen gebruikt en het allemaal vrij simpel en dun houdt, is het zeker mogelijk om in een paar dagen iets geweldigs te maken.

Een protestbord maken

Nu wilde ik ook een mooi bord maken dat bij de kop paste en, omdat ik in een sterke antikapitalistische bui was, koos ik "Kapitalisme is een Doodscultus" als slogan. Ik had het op een paar stickers gezien en het paste perfect bij mijn vampier, vooral in combinatie met een Oudengels lettertype. Ik maakte een bord door twee grote, even grote, stevige stukken karton op elkaar te lijmen en te plakken voor extra stevigheid (onze slordige kartonnen borden worden vaak zwak en buigzaam als ze buiten worden gebruikt bij slecht weer). Ik bedekte beide kanten met 2-3 lagen gesso en verfde één kant zwart. Ik kocht dikke acrylverfstiften, die je in verschillende maten en kleuren kunt kopen bij een winkel voor kunstenaarsbenodigdheden. Ik kon de letters onmogelijk uit de losse pols schrijven, dus vond ik online een tip om je ontwerp op een stuk papier te printen, de achterkant met wit krijt te bedekken, het op de ondergrond te leggen met de bedrukte kant naar boven en het ontwerp over te trekken met een scherp potlood. Je hebt dan de krijtlijn van de letters op de achtergrond, die je kunt bedekken met de verfstiften. Werkte perfect! Voor lichte achtergronden kun je een donkerdere kleur krijt of overtrekpapier gebruiken.

Toen ik deze kant van het bord af had en een vrolijkere achterkant in een felle kleur had gepland, realiseerde ik me dat het XR-protest waar ik op het punt stond bij te wonen, tegen de jaarlijkse subsidies van €39,7-46,4 miljard (!!!) van de Nederlandse overheid aan de fossiele-brandstofindustrie, een specifiekere boodschap vereiste. Dus maakte ik een nieuw bord met "Stop met subsidies voor fossiele-brandstofvampiers" aan de donkere kant en "Investeer in mens & planeet" aan de vrolijke kant.

Artivisme in de praktijk

Natuurlijk heb ik het vampierenhoofd en protestbord samen ingezet voor de XR-actie tegen subsidies voor fossiele brandstoffen in Den Haag op 3 februari. Het werkte prima en het was erg leuk om mensen te zien reageren en glimlachen. Veel mensen maakten foto's of filmpjes. Vooral de bewegende tong was een groot succes, zie hem in actie in  deze XR video van de dag op 0:18! De video bevat ook de jaknikkers die ik in het vorige deel van de eerste post noemde, en een aantal andere leuke kostuums, borden, spandoeken, vlaggen, muziek, en leuzen.

Dit was de 36e editie van deze specifieke actie op deze specifieke plek. Het begon ongeveer 1,5 jaar geleden met een paar mensen die het eerste deel van een snelweg blokkeerden, gelegen tussen het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en het tijdelijke parlementsgebouw. Steeds meer mensen namen deel aan elke nieuwe editie, hetzij binnen de actie zelf (arresteerbaar) of in de steundemonstratie ernaast (niet-arresteerbaar), en steeds meer organisaties maakten hun steun publiekelijk bekend. Afgelopen najaar, in september en oktober, organiseerde XR een marathonactie en keerde iedere dag terug om de snelweg in totaal voor 27 dagen lang te blokkeren, totdat er enige politieke beweging kwam om de subsidies voor fossiele brandstoffen af te schaffen. Toen die bewegingen in december mislukten, besloot XR op 3 februari voor het eerst terug te keren en de acties zullen regelmatig worden voortgezet zolang er subsidies voor fossiele brandstoffen bestaan.

Ik heb al vaker aan deze actie meegedaan. Deze keer, met grote rekwisieten die bij een arrestatie beschadigd of in beslag genomen konden worden, besloot ik om aan de kant van de steundemonstratie te blijven. Uiteindelijk werden er die dag bijna 1000 activisten gearresteerd. Hier is een nieuwsbericht hierover in het Engels op NL Times. De ervaring heeft ons geleerd dat er geen solide juridische basis is voor het opleggen van boetes. Dit betekent dat activisten door de politie worden meegenomen, in bussen worden gezet, naar een andere locatie worden gereden, waar ze mogelijk worden verwerkt (niet altijd) en worden vrijgelaten. Zoals heel gebruikelijk bij XR-acties, werd er buitensporig geweld gebruikt door de politie tegen vreedzame demonstranten, met behulp van gemene polsklemmen en neusgrepen die veel pijn veroorzaken. Eén activist brak zijn ribben toen een politieagent ruw en opzettelijk een knie op zijn ribbenkast leunde, eerst aan de ene kant en dan aan de andere (zie ook  deze XR video  in het Nederlands). Waterkanonnen stonden paraat, maar werden deze keer gelukkig niet gebruikt. Politici en politie klagen regelmatig over XR-acties vanwege de zogenaamd benodigde politiecapaciteit en vragen om strengere maatregelen, zelfs om de criminalisering van de hele organisatie. Natuurlijk is politiebemoeienis met de actie een keuze, geen noodzaak, en het contrast met de houding ten opzichte van de Nederlandse boerenprotesten in diezelfde week is veelzeggend. De boeren blokkeerden verschillende snelwegen, stichtten grote branden, dumpten mest, afval en asbest, en creëerden gevaarlijke situaties die leidden tot één auto-ongeluk waarbij iemand zwaargewond raakte. Er was echter geen onmiddellijke politie-interventie om de blokkades te beëindigen en slechts twee mensen werden dagen later gearresteerd...

Maar ik dwaal af. Terug naar het artivisme! Natuurlijk was mijn vampierartivisme slechts een klein project van één persoon, zonder echte performance of een grotere strategie. Het was een leuk experiment en ik zal het hoofd waarschijnlijk nog wel eens gebruiken. Bovenal blijf ik nadenken over mogelijke creatieve manieren om acties te ondersteunen of te organiseren. Nieuwe, onverwachte benaderingen om onderwerpen onder de aandacht te brengen houden de beweging fris en trekken mogelijk weer nieuw, ander publiek aan. Bovendien kunnen ze de spanningen rond de arrestaties en het politiegeweld mogelijk een beetje doorbreken.